Een vraaggesprek met Jasper Levink over wat Mito-patiënten ervaren en waarom onderzoek precies dát moet meten.
Iedereen is weleens moe. Maar de vermoeidheid die mensen met een mitochondriale ziekte ervaren, kan veel verder gaan dan de normale moeheid na een drukke dag of een slechte nacht. Het kan voelen alsof de lichamelijke of mentale ‘batterij’ veel sneller leeg is en alsof rust niet vanzelf voldoende herstel geeft. De gevolgen kunnen doorwerken in bewegen, denken, dagelijkse activiteiten, sociale contacten, werk en school.
Juist daarom is het belangrijk dat onderzoekers niet alleen een algemene vragenlijst of een losse test gebruiken, maar eerst goed vaststellen wat vermoeidheid voor patiënten zelf betekent. In een recent gepubliceerd onderzoek spraken onderzoekers met volwassenen met m.3243A>G-geassocieerde primaire mitochondriale ziekte over hun ervaringen.
Jasper Levink, CEO van Khondrion, vertelt waarom luisteren naar patiënten een noodzakelijke stap is om relevante uitkomstmaten te kiezen voor onderzoek en voor de verdere ontwikkeling van KHENERFIN.
Jasper, waarom heeft Khondrion dit onderzoek laten uitvoeren?
Jasper: Omdat patiënten voor ons centraal staan. Zij zijn de reden waarom Khondrion bestaat. Als we een behandeling ontwikkelen, moeten we goed begrijpen welke klachten en beperkingen mensen zelf het belangrijkst vinden in hun dagelijks leven.
Bij mitochondriale ziekte is dat extra belangrijk. De ziekte kan verschillende organen en functies beïnvloeden. Mensen kunnen bijvoorbeeld last hebben van vermoeidheid, spierzwakte, pijn, problemen met horen of zien, evenwichtsproblemen en klachten die invloed hebben op werk, sociale contacten en dagelijkse activiteiten.
Daarom willen we niet alleen kijken naar wat een arts of onderzoeker kan meten. We willen ook weten hoe een patiënt de ziekte ervaart. Wat maakt een dag moeilijk? Welke activiteiten worden beperkt? En welke verandering zou voor iemand zelf echt betekenisvol zijn?
Wat is er precies onderzocht?
In het onderzoek is gesproken met volwassenen met een genetisch bevestigde m.3243A>G-geassocieerde primaire mitochondriale ziekte. Achttien mensen vertelden uitgebreid over hun klachten en de gevolgen daarvan. Daarna hebben zeventien mensen twee vragenlijsten beoordeeld.
De onderzoekers wilden twee dingen weten:
- Welke klachten en gevolgen ervaren mensen in hun dagelijks leven?
- Sluiten de vragen in de vragenlijsten goed aan bij die ervaringen en zijn ze begrijpelijk?
Het onderzoek vond plaats in Nederland en de Verenigde Staten. Het was een kwalitatief onderzoek. Dat betekent dat de persoonlijke ervaringen van patiënten centraal stonden, en niet dat de werking van een geneesmiddel werd getest.
Wat betekent m.3243A>G?
m.3243A>G is de naam van een genetische variant in het mitochondriale DNA. Mitochondriën zijn onderdelen van onze cellen die een belangrijke rol spelen bij het beschikbaar maken van energie en het functioneren van weefsels met een hoge energiebehoefte, zoals spieren, hersenen, ogen, oren en hart.
Dezelfde genetische variant kan bij verschillende mensen tot verschillende klachten leiden. Sommige mensen hebben bijvoorbeeld vooral diabetes en gehoorverlies. Anderen hebben vooral spierklachten, vermoeidheid of problemen met balans en bewegen. Ook komen combinaties van klachten voor. Klassieke MELAS is één mogelijke vorm binnen het bredere spectrum van m.3243A>G-geassocieerde ziekte. Niet iedereen met deze variant heeft MELAS.
Die verschillen maken de ziekte ingewikkeld om te onderzoeken. Er is niet één klacht of één test die het hele ziektebeeld kan weergeven.
Welke klachten werden door de deelnemers genoemd?
Deelnemers noemden 21 verschillende klachten en gevolgen van de ziekte. Lichamelijke vermoeidheid, mentale vermoeidheid, gehoorverlies en pijn werden vaak genoemd en werden door deelnemers als belastend ervaren.
Ook vertelden deelnemers over:
- spierzwakte;
- problemen met balans en coördinatie;
- minder goed kunnen sporten of bewegen;
- moeite met dagelijkse activiteiten, zoals boodschappen doen, koken of schoonmaken;
- de noodzaak om activiteiten te plannen of tussendoor te rusten;
- problemen met slapen;
- somberheid, frustratie, angst of zorgen;
- minder sociale contacten; en
- moeilijkheden op het werk of op school.
Niet iedereen heeft dezelfde klachten. De ernst en combinatie van symptomen kunnen per persoon verschillen en in de loop van de tijd veranderen.
Wat is lichamelijke vermoeidheid?
Lichamelijke vermoeidheid is meer dan een normale moeheid na een drukke dag. Deelnemers beschreven dat hun lichaam uitgeput kan voelen, dat ze weinig lichamelijke energie hebben of dat het voelt alsof de ‘batterij’ leeg is.
Sommige mensen moeten activiteiten beperken, zorgvuldig plannen of vaker rusten. Sporten, lopen, huishoudelijke taken of andere inspanningen kunnen daardoor moeilijker worden. Lichamelijke vermoeidheid kan ook samengaan met spierzwakte, pijn of problemen met balans.
In het onderzoek gaf iedere deelnemer aan lichamelijke vermoeidheid te herkennen als onderdeel van de eigen ziekte-ervaring. Dat onderstreept hoe belangrijk het is om deze klacht op een goede en begrijpelijke manier te meten.
En wat bedoelen we met mentale vermoeidheid?
Mentale vermoeidheid gaat over de gevolgen van vermoeidheid voor denken en concentreren. Deelnemers vertelden bijvoorbeeld dat zij:
- moeilijker hun aandacht kunnen vasthouden;
- sneller vergeten;
- moeite hebben om hun gedachten te ordenen;
- moeilijker aan een taak beginnen of die afmaken;
- meer moeite hebben om een gesprek te volgen of te voeren; of
- te moe zijn om helder na te denken.
Mentale vermoeidheid is niet hetzelfde als minder intelligent zijn. Het gaat erom dat denken, onthouden en concentreren meer inspanning kosten wanneer iemand vermoeid is.
Voor de buitenwereld is dat vaak moeilijk te zien. Iemand kan er goed uitzien, maar toch veel moeite hebben om een gesprek te volgen, een planning te maken of een taak af te ronden.
Waarom is het belangrijk om lichamelijke en mentale vermoeidheid apart te meten?
Omdat het twee verschillende ervaringen zijn die elkaar kunnen versterken, maar niet hetzelfde zijn. De Neuro-QoL Fatigue-vragenlijst is bedoeld om lichamelijke vermoeidheid te meten. Uit het onderzoek blijkt dat deze vragenlijst goed aansluit bij de belangrijkste lichamelijke vermoeidheidsklachten die deelnemers beschreven. Dat is precies wat je van deze vragenlijst wilt weten: meet zij het onderwerp waarvoor zij bedoeld is, en begrijpen patiënten de vragen?
Tegelijkertijd is mentale vermoeidheid voor veel patiënten ook belangrijk. Daarom wordt mentale vermoeidheid in KHENERFIN aanvullend gemeten. Zo ontstaat een vollediger beeld van de manier waarop de ziekte het dagelijks functioneren beïnvloedt.
De vragenlijst voor lichamelijke vermoeidheid is dus niet ‘tekortgeschoten’ omdat zij mentale vermoeidheid niet meet. Zij heeft een specifieke taak. Door daarnaast mentale vermoeidheid te meten, houden we rekening met het multisysteemkarakter van de ziekte.
Wat betekent dit voor de KHENERFIN-studie?
KHENERFIN is een grote, gerandomiseerde en placebogecontroleerde fase 3-studie naar sonlicromanol bij volwassenen met genetisch bevestigde m.3243A>G-geassocieerde primaire mitochondriale ziekte.
De studie richt zich op twee belangrijke domeinen van het dagelijks leven:
- lichamelijke vermoeidheid, zoals patiënten die zelf ervaren en rapporteren; en
- de functie van de onderste ledematen, waaronder spierkracht en balans.
In het nieuwe onderzoek vertelden deelnemers veel over moeite met bewegen, sporten, balans en dagelijkse activiteiten. Dat ondersteunt de keuze om ook lichamelijke functie in KHENERFIN te beoordelen.
De publicatie ondersteunt vooral de patiëntrelevantie en begrijpelijkheid van geselecteerde vermoeidheidsconcepten. Zij bewijst niet dat alle gekozen testen al volledig gevalideerd zijn en zegt ook niet of sonlicromanol werkzaam is. Dat is precies wat KHENERFIN moet onderzoeken in een gecontroleerde studie.
Hoe helpt dit onderzoek om KHENERFIN beter te maken?
Onderzoek naar primaire mitochondriale ziekte brengt bijzondere uitdagingen met zich mee. De ziekte is zeldzaam en kan meerdere orgaansystemen beïnvloeden. Bovendien kunnen klachten per persoon verschillen en zijn sommige klachten, zoals mentale vermoeidheid, niet altijd gemakkelijk uit te leggen.
Dit onderzoek helpt op drie manieren:
- Het geeft taal aan de patiëntbeleving. Deelnemers beschreven concreet wat lichamelijke en mentale vermoeidheid voor hen betekent.
- Het ondersteunt de keuze van patiëntgerichte onderwerpen. Lichamelijke vermoeidheid, spierzwakte, balans en dagelijkse activiteiten kwamen duidelijk naar voren.
- Het helpt bij de interpretatie van de resultaten. Door lichamelijke én mentale vermoeidheid te meten, kan later beter worden begrepen wat een eventuele verandering voor patiënten betekent.
Het onderzoek neemt niet alle onzekerheden weg. De resultaten van KHENERFIN zelf moeten laten zien of behandeling met sonlicromanol leidt tot een betekenisvolle verbetering of stabilisatie van klachten en functioneren.
Sluiten de resultaten aan bij wat patiëntenorganisaties eerder hebben verteld?
Ja. De bevindingen sluiten aan bij bredere inzichten uit de gemeenschap van mensen met mitochondriale ziekten, waaronder de Voice of the Patient-bijeenkomst van de United Mitochondrial Disease Foundation (UMDF) en andere patiëntorganisaties.
Daarin komen vergelijkbare thema’s naar voren: vermoeidheid, spierzwakte, beperkte inspanningstolerantie, problemen met balans en de gevolgen voor zelfstandigheid, sociale contacten en werk.
Onze studie voegt daar specifiekere informatie aan toe van volwassenen met genetisch bevestigde m.3243A>G-geassocieerde primaire mitochondriale ziekte. Dat is belangrijk, omdat de ervaringen binnen de bredere groep mitochondriale ziekten niet automatisch hetzelfde zijn.
Voor Khondrion zijn patiëntorganisaties en patiëntenverenigingen belangrijke gesprekspartners. Hun kennis en ervaring helpen ons om onderzoek beter te laten aansluiten bij wat mensen nodig hebben.
Wat betekent dit onderzoek concreet voor patiënten?
Op korte termijn verandert deze publicatie niets aan de behandeling van individuele patiënten. Sonlicromanol is nog een onderzoeksmiddel en is niet goedgekeurd voor commercieel gebruik.
Wel helpt de studie om in toekomstig onderzoek betere vragen te stellen en klachten beter te begrijpen. Dat is belangrijk wanneer je wilt beoordelen of een behandeling niet alleen iets verandert op een test, maar ook verschil maakt in het dagelijks leven van patiënten.
Een verandering is pas echt betekenisvol als die bijvoorbeeld helpt om een activiteit beter vol te houden, minder vaak te moeten rusten, gemakkelijker een gesprek te voeren of zelfstandiger te functioneren. Welke verandering belangrijk is, kan per persoon verschillen. Daarom moeten patiënten zelf een centrale stem houden in de ontwikkeling van onderzoek en behandelingen.
Wat wil je tot slot zeggen tegen mensen met mitochondriale ziekte en hun naasten?
Allereerst: dank jullie wel. Onderzoek kan alleen vooruitgaan wanneer patiënten bereid zijn hun ervaringen, tijd en vertrouwen te delen.
Wij weten dat meedoen aan onderzoek energie kost. Juist daarom vinden we het belangrijk dat deelname niet alleen gegevens oplevert voor onderzoekers, maar ook bijdraagt aan onderzoek dat de werkelijkheid van patiënten zo goed mogelijk weerspiegelt.
Bij Khondrion beginnen we bij de patiënt en komen we daar steeds op terug. We kunnen niet beloven wat de uitkomst van KHENERFIN zal zijn. We kunnen wel beloven dat we zorgvuldig, eerlijk en met aandacht voor de patiënt blijven onderzoeken of sonlicromanol mensen met m.3243A>G-geassocieerde primaire mitochondriale ziekte kan helpen.
Meer informatie
Deze tekst is bedoeld als patiëntvriendelijke uitleg van het onderzoek. Het is geen medisch advies. Bespreek persoonlijke klachten, behandelingen of deelname aan onderzoek altijd met je behandelend arts.
